Exposing the verbal terrorism and ‘terminological inexactitudes’ of a veteran propagandist for hindutava

[Mr. Kuldip Nayar often described as a veteran journalist, recently wrote a highly misleading article in The Tribune, It was used by the opposition in the Punjab Legislative Assembly to articulate the point of view of the permanent cultural majority. The article that follows is in response to it. Immediately reproduced below it in italics, is the original article written by Kuldip Nayar. It will give the reader an idea of the lies being spread even now 28 years after the event when all aspects of the infamous attack are well known]

Gurtej Singh (IAS)
Writer

Kuldip Nayyar’s recent article is as disappointing as all his earlier articles are. It oozes hatred for the Sikhs –as always. A person from Bhatinda told me that he cut it out from The Tribune of the 18th instant, placed it in a sieve and left it over an empty bucket. The next morning he found the bucket full of pure and unadulterated mixture of contempt and hatred for the Sikhs and the Punjab. Nobody holds a brief for the soul selling Akalis but Nayar is not targeting them and is not concerned with the stated reasons for writing: he is exercising power without responsibility. That is what Harold Mcmillan (quoting Stanley Baldwin) would have called the ‘prerogative of harlots.’

From the very opening part of the article we gather that it is written in behalf of “we the people” of India and under the influence of the hindutavafatwa that the Sikhs are excluded from that fraternity which is high on verbosity but miserably deficient in truth, social responsibility, fair-play or human sympathy. Under that delusion of high moral grandeur, he presumes to possess the inherent power to admonish the elected chief minister of thePunjab and his deputy. It leads him to tom tom the official propaganda on the army attack in 1984. By now everyone knows that the army, in reality was sent to forty Sikh shrines to garner votes for Indira Gandhi and to secure her dynasty by polluting the shrines of a rival faith. It went to the Guru’s Darbar with an intention to kill the defenders exercising the legitimate right of self defence. 

Those, like Goebbels who make propaganda their goal, meticulously avoid defining their terms. The self-respecting Sikhs in the Guru’s Darbar in June 1984 have rightly earned the epithet of martyrs by the general consensus amongst the some 28 million Sikhs all over the world. They had no political agenda separate from that of the Akali Dal and had no political party to support it. They instilled no fear among the Hindus for the simple reason that the Hindus were fed to surfeiting with hatred of the Sikhs, pumped into their bellies by the then prime minister ably aided by the media. There was no space left for fear. Sant Jarnail Singh is a martyr for the faith and by common consent the greatest Sikh of the 20th century precisely because he defied the might of a modern state to defend the Guru’s Darbar. He stands on the same pedestal as Baba Gurbax Singh who defied the hordes of the Afghan emperor Ahmed Shah Abdali in 1762. He today stands taller than all tyrants who have looked upon the Guru’s Darbar with an evil eye.

Sukhbir has offended Kuldip by not meticulously following his game plan. Consequently his advice to the government of India is to send a few dozen tanks and a couple of commando divisions to the Darbar again to destroy the Shiromani Gurdwara Prabandhak Committee that he believes, is the ‘root of the problem.’ He deems he is closer to realizing the dream of Hindu take over of the Sikh shrines than ever before. The Akalis, under that threat are asked to follow the ‘safe’ path prescribed by Kuldip. Will they oblige?

Every Sikh worth his salt knows that Manmohan Singh, Bikram Singh et al are entitled to their belief if they believe they are Sikhs. The world knows General Tiloka (the commander of forces that attacked Somnath) and Raja Man Singh as a proud Rajput and yet they were but slaves of Mahmud Ghazni and Aurengzeb. The Sikhs have no illusions. A prime minister who cannot apply the universally acknowledged riparian law enshrined in the constitution to the Punjab, has no word over the turban issue with Franceand shamelessly tells the world fora that the Sikhs in India are equal citizens despite being periodically massacred in thousands by the rulers, is much, much beyond such common emotions as embarrassment. A memorial to the ‘gallant defendants of the faith’ is a befitting tribute and the place for it is in the Darbar complex where also stands a memorial to Baba Gurbax Singh, Baba Deep Singh and Bhais Mehtab Singh-Sukha Singh.

General run of Sikhs regard Kuldip S. Brar no more than a shorn slave of hindutava forces. His only distinction is that he served a dynasty as slavishly as Tiloka and Man Singh had done. Whatever he says is just balderdash to Sikh ears. How the ‘chief minister and his deputy’ choose to deal with the wild threats delivered by Kuldip Nayar and Kuldip Brar is up to them, but the bogey of militancy and separatism has turned out to be a pan of wood and will not cook hatred again.

‘Non-political persons and Sikh organizations too cannot heed the rants of this author for the people being honoured are deliverers who put a stop to tyranny of the state by killing the pretender Beant Singh who had stolen the mandate to rule by employing a diabolical strategem. He ruled to the benefit of a hegemonic power and against the interest of the 6% who had voted for him. He had assumed the mantle of decimating the Punjab all over again after 1984. His victims were toddlers and women among others. The illegitimate desire of the 16% caste Hindus of Punjab (and Kuldip Nayar) to rule the Punjab by proxy may be correct as political strategy, but it is the root cause of most virulent violence that the Punjab has seen since the decolonization of 1947. It is the most virulent species of violence.

Surprisingly, ignoring the fact that the Bhartiya Janata Party is composed of even more hard boiled fascists of the kind Kuldip Nayar is, he still seeks absolute adherence to his views by even that party. It is a classic example of a snake biting a snake. His incitement to them to quit the ministerial posts is however welcome. The realization that both the Akalis and his brothers in the BJP are bowing to the will of the electorate, comes to him but he draws no conclusions from it. So much for his sagacity, under the cover of which, he presumes to issue advisories to all and sundry.] 

The Badals are quite capable of dealing with his invectives, his threats and his curses. They have swallowed too many camels to squirm at this gnat. He ought to realize also that those who attacked the Guru’s Darbar, also killed temple servants, children (the youngest one being five weeks old), raped pilgrims, murdered young boys in cold blood, pierced the scriptures with bullets, looted the Guru’s treasury and the quarters of sewadars. Such defenders of India’s integrity their stooges, eulogists or apologists have nolocus standi to invoke the concept of integrity. They held humanity to ransom when they burnt the Sikh Reference Library in the fashion of the barbarians of bygone ages.

The ghosts of ‘radicals and insurgents’ are refusing to rise again. The witch’s cauldron out of which they came last time is not as yet on the boil. Many bats wings, cows’ tongues and crows’ throats need to be added to it. Instead of raising such nonexistent threats, why doesn’t the Intelligence Bureau advice action on the Maoist and the Chinese front? Much more than the failure of the constitution, the very existence of the country is at stake. Why is there no one to take on the real threats in flesh and blood? ‘If you are such a clever person’ Nayar, ‘don’t pen black and ignoble’ incitements, says the Sikh scripture (Farida je tu akal latif kaale likh naa lekh)

The Damdami Taksal was a religious seminary, it is now a conglomeration of time servers. The position of Dal Khalsa is too transparent and according to law to invite sanction. No Hindu chauvinist can challenge that with any slight degree of credibility. If Nayar thinks, the credentials of the Punjab government are not above board he may not give them a dime (as he pretends to control the purse strings of the central government). Do it and face the music if you can. Better still it is to dismiss the government involved in the gross criminal act of dispensing siropas in the holy precincts. Criminality of the act stands fully ‘proved.’ You are right Nayar, this government no matter how hard it strives, cannot guarantee peace of the graveyard. Get rid of it instantly. The business of governing for you has nothing to do with the expression of popular will, it must carry out Kuldip Nayyar’s diktat, that is the new doctrine of neo-fascists.

Kuldip Nayar has sown the wind many times before and his country has had to reap the whirlwind. He feels that this process must continue until the Sikhs accept abject total defeat. He will of course want to do that for the feigned purpose of bettering the lot of Sikhs and maintaining the goodwill of people (read Hindus). He will ignore that the ‘incarnation’ Sri Ram could not earn goodwill of these people and had to attack Sri Lanka with an army of monkeys and bears. The Sikhs may fight the country’s battles for centuries, may feed its teeming millions for better part of a century and may have saved the country many bankruptcies, despite being two per cent of the population of India yet they can never earn goodwill for the sentiment is alien to an eternally ungrateful people. It is natural for them to instinctively believe that the Bhakti saints and not the Sikhs visibly confronted the Mughal and Afghan empires while unknown devotees of Shiva who performed thesarpmedhyajna actually got rid of both dispensations. The belief is extended to imagining that the Sikhs fought the British in vain while the mritanjayyajnaperformed by M. K. Gandhi with his spinning wheel actually forced the decolonisation. The Sikhs cannot be even allowed to live in peace, because the faith of country’s permanent cultural majority in pluralistic society is barely skin deep. It can never allow full application of the written constitution to the Punjab or the Sikhs.

Secularism for it is also a fig leaf. If repeated decimation of Sikhs, Dalits, Muslims, Christians and tribals does not bear it out then nothing else can, except the dominant perception of all the above mentioned people. The permanent cultural majority that is nurturing dreams of becoming a world power wishes to achieve political domination by imposing its cultural will upon the hapless people with the help of the armed might of a modern state. The process is summed up by a single word- hindutava. Those who are still not convinced may refer to the demolition of the 500 year old Gurdwara Gian Godri in Haridwar, an equally ancient Babari masjid, complete control of many Buddhist stupas, the destruction of several churches and the killing of several missionaries. As a modern equivalent of the fate dished out to Buddhits a millennium ago, it hopes to wipe out Sikhi, Islam and Christianity from India with the help of state power. This is the burden of the words ‘secularism’ and ‘pluralism’ in the dictionary of the likes of Kuldip Nayar.

The cold-blooded murder of Jaspal Singh-Gurtej singh (pro of Sikhism)

On an earlier occasion, I had written to more than two newspapers of the region protesting against the distortion that has almost become second nature of the Indian Media when it carries news and views pertaining to the Sikhs and the Sikh issues. I am compelled to write again as under to The Tribune, although I am certain that like the two other letters written earlier, this one will also be ignored. The purpose of writing is to hold a mirror to the faces of our great leaders who fondly believe that they are firmly tackling the Sikh problems. If they are not able to speak about the deep-rooted prejudices that lead the state to frequent killing of the Sikhs in cold blood, they ought to evaluate the worth of service that they are rendering. The people must also become aware about their leaders who do not protest against blatant and potent distortions that eventually become the reason for glossing over the past murders and help in paving the way for committing fresh ones. The Sikhs must remind their leaders that the state repression and the Media support for it needs to be exposed if they are really concerned about the people they claim to lead. They must realize that leadership is not just pinching money from the pockets of the led to satisfy their own desire for luxurious living. It is not enough that they simply issue high pitched statements to convince themselves that they are alive and are going about their business seriously. Something concrete is required.

 Call needs to be issued to each and every Sikh to wake up.Another determined round of repression (that never really abated since 1982) has begun. Save other to save yourselves!

The reader may contrast the attitude of our leaders with the leaderless response of mere students from the most backward part of the North East of India. Richard Loitham (19) was a student of Architecture at the Acharya NRV College of Architecture at Banglore. He was found dead in his hostel room on April 18, 2012, The police entered this happening in its Unnatural Death Register because the day previous to it he had had a motorcycle accident and it was assumed that he had died of injuries sustained in the accident. There was spontaneous uproar alleging racial profiling, citing prevalent climate of hatred and hinting at murder. This was the spontaneous reaction of the students of that region studying in the various cities of the country. The allegation was that a student with whom he had a quarrel on the day of the accident had so badly beaten him up that he succumbed to injuries while in sleep. The body was exhumed and evidence of skull injuries was literally unearthed. The demonstration of grief had been so powerful that on May 1, 2012 the police was forced to register a case of murder under Section 302 of the IPC.

The recent case of Dana Sangma, another young student from the North East who committed suicide on April 24, 2012 at Gurgaon, after being wrongly accused of copying at an examination is also significant. It provoked a well articulated debate on the national television although the suicide is not in doubt.

The response of the Sikh people to the Gurdaspur killing was phenomenal. At least ten thousand people turned out at Jaspal’s last rites. His family was made to feel that the whole community was with them in their hour of grief. Sikhs all over the globe felt the pain and registered their sorrow and dismay. Why are our leaders not able to convincingly pursue the case of murder against policemen who killed Jaspal Singh with a gun?

When a youngster of the same age was killed in USA by a security personal, President Obama’s loud lament was, “if I had a son he would have looked like him.” Must not someone ask our leaders why they do not feel the same way about our children? Finally, why is our blood so cheap in India after 1947?

There is yet another serious aspect of the matter which must dawn upon our leaders. An official document of the United States defines terrorism as the “calculated use of violence or threat of violence to attain goals that are political, religious or ideological in nature (carried out) through intimidation, coercion or instilling fear.” Going by secular, democratic ideals revered all over the world, liberty and rule of law confers on every human group the right to lead their lives according to the culture they hold dear. Our leaders must ask why the Sikhs in India are being intimidated on the dictates of the permanent cultural majority (pcm) to rescind their allegiance to the Sikh faith, to Guru Granth Sahib and the rahit of amrit prescribed by the Tenth Nanak? The evidence of the existence of this diktat is ample and conspicuous. The constitution of India refuses to recognise the Sikhi as an independent sovereign faith whereas other academic and cultural entities all over the world have no difficulty in doing so. Why does the Indian ‘secular’ state insists on assuming powers under Article 25 of the constitution of India to bring about reforms in the Sikh faith? In the seven decades of decolonised India there are thousands of incidents of setting fire to Guru Granth, the scripture considered by the Sikhs to be their living Guru and why has none ever been punished for causing hurt to the religious sentiments of a section of the people? The same can be said as truthfully and with more emphasis for the destruction of Gurdwaras with administrative support. Can it be seriously denied that the promotion of the human heads of anti-Sikh sects in Sikh garb (Radhaswamis, Nirankaris, Dera Balllan followers, Dera Sirsa, Dera Ashutosh etcetra) aimed at encouraging the Sikhs to repudiate allegiance to Guru Granth Sahib and the rahit of amrit is the pcm’s method of bringing about reform? Since the 1980s why has the police administration made forcibly removing turbans from the heads of Sikhs a mode of administering law and order? Why at the behest of the pcm is the administration going on an amritdhari killing spree? The latest example is the liquidation of Jaspal Singh on the demand of the Hindu Shiv Sena just because Jaspal Singh had protested against the removal of turbans from the heads of the Sikhs by the Shiv Sena on March 28, 2012.

After reading even a list prepared at random above, can our leaders say that there is no attempt at calculated use of violence and a constant threat of violence to attain the goal of eliminating Sikh ideology, Sikh faith and the Sikh people through intimidation, coercion and instilling fear? Except for those enjoying benefits for remaining silent spectators why are others wedded informally to be forever dumb? Instead of preaching Khalistan to us, and rendering the emotional people into cannon fodder, why are they not inspired by Slovakia, Kosovo, East Timor and South Sudan to argue our case in international fora? Why are they bogged down by the subtlety of the operation genocide being carried out in India? Those who presume to lead us why are they refusing to understand that the Sikhs, like any living organism, have the right to live and to live honourably according to their persuasions?

Those committing heinous crimes in the name of curbing terrorism must know that, the only way to curb terrorism is to abandon state terrorism for ever and not merely as an expedient measure but as a matter of conviction. “Nothing rankles more in human heart than a brooding sense of injustice” said Justice Barannan of the US Supreme Court. He is supported by Frantz Fannon at the other end “-- injustice makes you want to pull things down.” Adding a spiritual content, a poet chimes in with: Mayoosion ne aur bhi sarkash bana dia; itne hue zalil ke khuddar ban gai. Frustrations made them even more defiant. The humiliation was so complete that they became self-respecting.

XXX

From : Gurtej Singh, (Letter to the Editor for publication)

742 Sector 8,

Chandigarh.

To: The Editor, The Tribune,

letters@tribuneindia.com

May 5, 2012

Dear sir,

My last letter (dated April 3, 2012) about your negative reporting regarding the Sikhs which has reached alarming proportions, over the years was not published by you.

Today I bring to your notice another piece of news in which your paper of May 3, 2012, has tried to provide a shield to the policemen who killed Jaspal Singh on March 29, 2012. Reference is to “One death two probes and a lot of confusion” by Ravi Dhaliwal. Though it is datelined Gurdaspur, it is a “table news” essentially dictated by the police. It is not even news and is sheer propaganda aimed at absolving the police of the dastardly murder which should have shamed every Indian and should have earned the disgust of all liberty loving democratic people with conscience.

The picture printed is that of three policemen one of whom is in an advanced state of striking some one not shown in the picture. The caption below it reads, “a file photo of policemen fighting a violent mob in Gurdaspur.” In all probability it depicts the police running after some people who are making a hasty retreat. Clips placed on the YouTube show the police attacking a handful of students and others trying to escape from the sudden, unprovoked and severe attack of the armed constabulary. That is why you could not show who the police is attacking. The ‘crowd’ you hint at was a handful of unarmed local undergraduates protesting against excesses of the previous day. Are you not ashamed that you have published a part of a picture in an attempt to mislead the public opinion? Is that the function of a newspaper of your standing?

The report, if we can call it that, is clearly dictated by the unnamed “senior police officer” whom your reporter quotes profusely. The suggestion of your source that particular suspended policeman is “being made a scape goat” is preposterous as an innocent boy has lost his life in the prime of youth. Your paper exudes empathy for the killer police and has no kind word for the deceased. Does not that appear strange to you? What moral consideration confers this right on you? Sending of the bullet recovered from the body of the deceased Jaspal Singh or that of the injured Ranjit Singh is the normal procedure and hardly needs mention. So also is the gathering of other evidence. There is also nothing abnormal or confusing about some key witnesses who are still to record their statements.

Your suggestion that “local residents” (should we read local Hindus accused of violence) do not consider either of the two inquiries ordered by the government to be valid. It is a strange suggestion. Enquiry into the death of a citizen in police firing is mandatory by law and government is bound to order it. Why should the anonymous “local residents” consider it invalid and on what grounds are they confused about the mandatory procedure? Why is their moronic confusion a public concern? Particularly, when the enquiring DIG Ram Singh is quoted as saying that he is merely trying to establish “the sequence of events.”

Your suggestion that the enquiry is ordered “under pressure from the Sikh clergy” is sinister and seeks to give a communal tinge to the matter just because an innocent Sikh boy (18) was the targeted by the police.

Police firing is done on the orders of a magistrate. The government has rightly ordered an enquiry by a senior magistrate and a senior policeman to bring out the truth.

Please realize that your tirade betrays a prejudiced mind and is calculated to obfuscate the inquiry just because you are overflowing with hatred of the Sikhs and want to encourage those who kill them. How human is that?

The Media has done it once in 1984. Will your paper please consider not being a part of the fresh campaign of hatred launched by it ostensibly to teach another lesson to the Sikhs? Will your paper also consider recalling the fate of Prithvi Raj Chauhan and see a lesson for India’s permanent cultural majority in the face of the current Chinese onslaught, or have you become so fond of slavery that mere sixty years of decolonisation distresses you?

Yours faithfully,

Gurtej Singh

II

Another relevant matter may also be taken up for consideration along with the above.

The all powerful (under Badals of course) Executive Committee of the Shiromani Gurdwara Prabandhak Committee met at Anandpur Sahib on May 03, 2012 and resolved to place the portrait of Santa Singh Nihang in the Sikh Central Museum. Santa Singh was head of the Buddha Dal of Nihangs. It was suspected by many that he had succeeded to headship after the murder of his predecessor Baba Chet Singh. Nihang rituals are calculated to take this Sikh institution progressively farther away from the Sikh fold. The sect is therefore clandestinely patronised by the Congress political party.

After the destruction of the Akal Takhat by the Indian army in June 1984, no Sikh was willing to undertake its reconstruction on the dictates of Indira Gandhi, Baba Santa Singh was persuaded to do the job. In the face of opposition from the entire Sikh people, he came to Amritsar and started the ‘karseva’ of the Takhat building. It was rumoured that the central minister Buta Singh had persuaded him to do so. In actuality, he did precious little; all the work of reconstruction and repair was done by the employees of the National Building Corporation. Santa Singh earned the ire of the entire Sikh people throughout the world and in response to the sentiment was excommunicated by the then Akal Takhat Jathedar Kirpal Singh on July 22, 2012. His patron Buta Singh too was excommunicated from the Sikh panth, primarily for the same reason. Later on he apologised and was forgiven on May 08, 2008 by Joginder Singh Vedanti, who had been appointed to head the Akal Takhat by Parkash Singh Badal.

Despite that he remained one of the most disliked figures among the Sikhs for having betrayed them at a very critical time in their history. Thereafter, he did nothing to endear him to the people. His elevation to a status of the benefactor of the Sikh people has come as a surprise to one and all. Several Sikh organisations protested against honouring him posthumously by adding his portrait to the Sikh Museum. In deference to strong reservations, the portrait placing ceremony held on May 09, 2012, ended without his portrait being placed there.

This episode raises a host of questions. First and foremost, why was he chosen for the honour despite his sordid record? We of course know that he was chosen for the honour by Parkash Singh Badal. It has gone without notice that all those chosen for this and similar honour after 1984 are those who have supported deviation from the Khalsa rahit by word or deed. Our political leadership, controlled by the BJP appears to be determinedly pushing through an agenda of reform in the Sikh religion revolving around revising the Khalsa thesis inclusive of the rahit of amrit prescribed by the 10th King. This could not have happened overnight.

Santa Singh and all other of his ilk could not have become favourites without there being a background to these happenings.

The background takes us back to 1982-83.This is the period when the Akali leadership was finding it difficult to exist in the face of erosion in its ranks by the popularity of Sant Jarnail Singh Bhinderanwale. The Sant was also a thorn in the side of the Congress (I) ruling at the centre. He, following in the footsteps of his predecessor had successfully stemmed the tide of the Sikhs floating towards the Nirankari and other heretical sects. A joint strategy appears to have been chalked out to eliminate the serious threat. Under this strategy Santa Singh was at one time excommunicated and is now being rehabilitated in the Sikh mind.

The unique honour to Hans Raj Hans, the new Vice President of the Shiromani Akali Dal has to be understood in the above context. Sant Bhinderanwale’s main contribution was that he was encouraging people to enrich the moral, ethical and religious content of their lives. The inevitable effect of such preaching has always been in transform brutes and even ghosts into gods, says the Guru: pasu prethu dev kare poore satgur ki wadhiaee. Such men and women of rectitude, courage and moral standing have been found to be difficult to govern. The folk singers have always been the main source of entertainment for our rural society – a rare luxury that they could afford. So at some stage after 1984, great emphasis was laid on promoting nudity, immorality, mock chivalry and downright crassness through them to lead the society to the path of moral degradation and irreligiousness. Agents for dehumanising and de-spiritualising the society, who could popularise the antithesis of moral and ethical behaviour, were suddenly in great demand. New singers were trained to make an impact. The songs that became popular in that period have double meaning words and are replete with concepts bordering on the lecherous. You hear of ‘tootak tootak tootiaan, he Jamalo’ and ‘toon nee boldee nee tere vich tera yaar bolda’. Older ones lead the way with songs like ‘ishke di hoee barsaat saaree raat bhijde rahe,’ and ‘teri bhij gai kurti laal kure,’ to cite some mentionable examples. Our sensitivities were so dulled by the ample flood of human blood all around us that the younger generation took to obscenity and lewdness to escape the gruesome reality. It is only recently that our womenfolk, the main losers in the game, have started taking the vendors of immorality to task. One typical example of this breed is Daler Mehndi, the son of a gurbani singer dropping the Singh name and working on themes like, ‘meri dig payee chreeh de vich ganee, ve chack liaa toon mor banke.’ Such singers in their heyday did as efficient a job of destroying the society as the police and para-military forces did in eliminating the real social heroes. Now the time has come to reward them for the services they rendered at the critical time. Monetary rewards they have already reaped. Hans Raj Hans is just one who is to be honoured; in the near future we will see much of the same. The political outfit that will put up candidates at Gurdwara polls is slowly being infused with hot blood that will go far in handing over the Sikh shrines to the ‘bought slaves’ of the Hindutava forces.

Can the khalsapanth muster an adequate response to this wholly destructive challenge? The question has to be addressed by each individual comprising the panth.

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁੜ ਕਤਲ --ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ (ਪ੍ਰੋ. ਆੱਵ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)

1984 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਕਰਮੀ ਹਰ ਸਾਲ ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਏਸ ਕਾਰੇ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨਸ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ – ਕਈ ਵਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਰੇ ਦੇ ਉਜੱਡਪੁਣੇ ਵਾਲੀ ਕਮੀਨਗੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ’ਚੋਂ ਉਪਜੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਖਿੱਲੀ ਉਡਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਸੀਂ ਏਸੇ ਦੇ ਯੋਗ ਸਾਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਹਰ ਵਾਰ ਤੱਥਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਵਾਕਫ਼ ਹਾਂ, ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਨੁਕਤਾ-ਏ-ਨਿਗਾਹ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਬਦਨੀਯਤ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਡੇ ਨੱਕ ਹੇਠ ਸਾਡਾ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਇੱਕ ਸਦੀ ਲੰਘਾ ਕੇ ਹੀ ਏਸ ਸਬੰਧੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਤਰਕ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਾਂਗੇ?
ਇਹ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ! 1984 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੰਗ ਹੋਈ ਸੀ (ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਅਸਾਵੀਂ ਸੀ)।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਏਸ ਨੂੰ ਤੀਸਰੀ ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ’ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਔਰਤਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਗ੍ਰੰਥੀ, ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ’ਚ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕੋਈ ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰਨ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਏਸ ਦੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਜੰਗ ਵਿਚਲੀ ਇੱਕ ਧਿਰ ਦੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਫ਼ੌਜ, ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ, ਜਲ ਸੈਨਾ, ਤੋਪਖਾਨੇ, ਹੈਲੀਕੌਪਟਰਾਂ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਫੁੰਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ, ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ, ਜੰਗੀ ਟੈਂਕਾਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੰਬਾਂ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ੀਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸੀ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਮੁਕਾਬਲਤਨ, ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਕੋਲ ਯਹੂਦੀ ਡੇਵਿਡ ਵਾਲਾ ਗੋਪੀਆ ਸੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸ਼ਾਮਲ, ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਤਾਲੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੇਹੱਦ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਉੱਤਮ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਹੋ ਗਏ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿਚਲਾ ਮਸਾਡਾ-ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਓਧਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਧਿਰ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੱਤ ਸੌ ਫ਼ੌਜੀ (ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਇਹ ਧਿਰ ਪਿਛਲੇ ਪੱਚੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ‘ਜਿੱਤ’ ਦੀ ਕਾਂਵਾਂ-ਰੌਲੀ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ’ਚ ਅਸਲ ਜੇਤੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗੀ ਵੇਰਵੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਸਵਾ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਏਸੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਖੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਹਿਜ਼ ਬਾਈ ਸੂਰਮੇ ਸਾਂ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਵਾਲਾ, ਪਾਣੀਪਤ ਦਾ ਜੇਤੂ, ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਜਰਨੈਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਚੱਲਣਯੋਗ ਕਿਰਪਾਨ ਤੱਕ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਜਰਨੈਲ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਸੀ। ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕ ਜਿਤਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਸਿਆਣਦੇ, ਇਹ ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਸਵਾ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਲਤਨਤ ਸਾਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ - ਸਾਡੇ ’ਚੋਂ ਕੇਵਲ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕੀ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋਏ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਬਿਹਤਰ ਨਿਭੇ। ਇਸ ਵਾਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਪੰਥ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੂਝਿਆ ਤੇ ਏਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਡਾ ਜਰਨੈਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਵੀ।
ਮੌਤ ਤਾਂ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਆਉਣੀ ਹੈ ਆ ਹੀ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਬੱਬ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਫ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫ਼ਤਹਿ ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਅਜਿੱਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਮਲਾਵਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ੌਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਫ਼ਰ ਬਰਾਬਰ ਜਾਣਿਆ। ਸਾਡੇ ਸੂਰੇ ਦੋਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਹੂ ਲਾਹੇ। ਦੋਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ, ਬੁਖਲਾਏ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਢਾਹੇ। 1984 ’ਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘ ਗਈ। ਓਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵੀ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਈ।
ਅਬਦਾਲੀ ਕੋਲ ਵਾਜਬ ਜਾਪਦਾ ਬਹਾਨਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਲਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਓਸ ਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਓਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਕਣ ਉੱਤੇ ਓਥੋਂ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਓਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੱਕਬਜਾਨਬ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਓਥੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ, ਵੱਲੋਂ ਸਵਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੰਤ ਕੋਲ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਫ਼ੌਜ ਓਥੇ ਓਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ, ਦੋਹਾਂ, ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਓਸ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲੇ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਾਜਬ ਸੀ।
ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਓਥੋਂ ਕੋਈ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ (ਾਂੲੳਪੋਨਸ ੋਡ ੰੳਸਸ ਧੲਸਟਰੁਚਟੋਿਨ - ਾਂੰਧ) ਬਰਾਮਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਸੀ ਮਤਾ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੀ ਅਤੇ ਮੁਲਕ-ਵੰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੀ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ ਨਾ ਢੂੰਡ ਸਕੀ। ਓਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਢੀਠਤਾ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਲੁਕੋਂਦੇ ਫ਼ਿਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਅਕਾਰਣ ਕੀਤੀ ਤਬਾਹੀ ’ਤੇ ਦੁੱਖ ਪਰਗਟ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਨਕਾਬ ਪਾ ਕੇ ਨੱਚਣ ਦੀ ਅੜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੱਤਿਆਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਕਾਬ ਲਾਹੁਣ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਏਸ ਨੀਚ ਕਾਰੇ ਦੀ ਦਰਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਕਰਨ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਫ਼ਸੀਲ ਦੇਣ ਕਿ ਉਹ ਕਾਸ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਏਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਣ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਅਵੱਸ਼ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵਾਜਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰਨ, ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਲ਼ੀ ਨਾਲ ਏਸ ਦਾ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੇ ਰਸਮੀ ਜਨਤਕ ਐਲਾਨ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਣ।
ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਮਾਰ ਵੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਠੱਲ੍ਹਣ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਜ਼ਰੀਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਪੁਲੀਸ ਸਦਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹੈ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਗੋਲ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਪੁਲੀਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ ਘਿਣਾਉਣੇ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੁੰਡੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਅਮਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਲਾਲਤ ਦਾ ਅੰਤ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਦੱਸਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਰੱਖਿਆ-ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਾਰਗਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਸੁਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਂਦਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਜੀਦਾ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ, ਬੇਝਿਜਕ, ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਏਸ ਵਾਕਿਆ ਤੋਂ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਭਾਵਾਂ – ਕਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ – ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਵੱਸ਼ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਣਵਾਈ ਨਹੀਂ ਓਸ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵਿੱਚ, ਭਵਿੱਖ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਕੀ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਏਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਸਬੰਧੀ ਕਰਜ਼ਾਈ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਔਲਾਦ ਅਜਿਹੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ, ਕੋਈ ਅਦਾਲਤ, ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ ਘਾੜਨੀ ਸਭਾ, ਕੋਈ ਮੀਡੀਆ, ਕੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਏਨਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਰਖ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਅੱਛਾ ਹੋਵੇ ਓਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਨਮੋਹਕ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹੇ, ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ 1947 ਮਗਰੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਤਸੱਲੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੜਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿਖਾਵਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਲਦੀਆਂ ਹਨ? ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਨਰ-ਯਕੀਨਦਹਾਨੀ ਕਰਾਈ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਮਰਨਾ ਪਵੇਗਾ?
ਏਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਕਹਿਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖਦਾਈ ਮੋੜ ਕਿਉਂ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਹ ਅਵੱਸ਼ ਨਿੱਗਰ ਤੋਂ ਨਿੱਗਰ ਤੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਜ਼ਮੀਰ ਨੇਕਨੀਯਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਪਾਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵੱਲੋਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਪਦੇਸ਼ “ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ” ਸਾਡਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਉੱਚੀ ਬੋਲਣਾ, ਜੇ ‘ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ’ ਹੋਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ’ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲੱਗਣ ਦੇ ਡਰੋਂ, ਔਖਾ ਸੀ। ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹਰ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿੰਮ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਨੀਤੀਵਾਨਾਂ, ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੰਮਤ ਜੁਟਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਓਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 1947 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਉਭਾਰਨ ਲਈ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਹੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਏਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਨਿਮਾਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਡੀਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਬਹਿਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਪੇਪਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਹਿਤ ਹੇਠਲਾ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਜੂਨ 2011 ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੋਝੀ ਭਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਚਿਰੋਕਣਾ ਪਛੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ – ਲੇਖਕ॥

ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੌਂਗਰਸ (ਇੰਦਰਾ) ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਉਂਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਦਸੰਬਰ 1982 ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1983 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਓਸ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਮਨ-ਚੱਕਰ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਏਸ ਅਸ਼ਾਂਤ ਕੌਮ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ ਕਿ 1950 ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਹਿਤ ਓਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਣਾ ਉਹ ਕਦਾਚਿਤ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ, ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਏਹੋ ਕਾਰਗਰ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਏਸ ਮਨਸੂਬੇ ਨਾਲ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹੋਇਆ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਾਉਣ ’ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਕਮਾਲ ਚੱਕਰਵਿਊ ਸੀ – ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ – ਕੇਵਲ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ, ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਅਚਾਰੀਆ ਰਜਨੀਸ਼ ਹੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਦਲੇਰੀਪੂਰਵਕ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋਏ। ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ, ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦੇ ਰੱਥ ਨੂੰ ਨਾ ਠੱਲ੍ਹ ਸਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਖਾਂਤ ਟਾਲਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤਾਈਂ ਸੰਤ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਲ਼ੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ’ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਏਸ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕਮਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਘੜੀ, ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਏਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਖੰਡਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਏਸ ਨੂੰ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧੁੰਦਲਾਉਣਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੌਪੇਗੰਡਾ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਨੂੰ ਚਕਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਸ਼ੋਸ਼ੇ ਅਤੇ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਸਰਾਸਰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਬੇਪਛਾਣ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਏ।

ਏਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਬੜਾ ਚਾਤਰਤਾਪੂਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੜਚੋਲ ਗਲ਼ ਲਾਉਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭੰਡੀ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਕੌਂਗਰਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਜਿਲਦ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਉਚਿਤ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਤੱਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਏਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵਤ ਥਿਊਰੀ ¬¬ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਫ਼ੈਲਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਤ ਅਫ਼ਵਾਹ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਬਣਾ ਸਕਣ। ਛਪਣ ਮੀਡੀਆ (ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਮਈ 8, 2011) ਨੇ ਕੌਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਜਿਲਦ ਸਬੰਧੀ ਬਿਓਰਾ ਛਾਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਜਲਦ ਹੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ – ਬਿਲਕੁਲ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਤਾਂ ਕਿ ਜੂਨ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ 1984 ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਏਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਗਾਊਂ ਜਿਲਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਇਉਂ ਸਮਝਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੌਂਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਹੱਸ-ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੀਮਾ ਚਿਸਤੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ’ਤੇ ਜਨਤਕ ਰੂਪ ’ਚ ਕਿੰਤੂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਿੱਖ ਖ਼ਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ “ਭਸਮਾਸੁਰ” ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਇੱਕ ਚੌਂਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕਬਾਲ ਹੈ।’ ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਪੱਕੀ-ਪੀਢੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਘਟਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਉਦੋਂ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਕਿਉਂ ਕਰਵਾਈ। ਏਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਜਿਨਾਹ ’ਤੇ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੜਤਾਲ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਮੁੜ ਬਚ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਹ 1947 ਵਿੱਚ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਅਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਸਿੱਖਾਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣੇ। ਘਾੜਤ ਨਾਲੋਂ ਸੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਹੱਦ ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਦਾ ਰਿਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਾਸੂਰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ, ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਤਲਬੀ ਲਈ ਕਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ “ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਦੂਤਾਂ” ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ’ਤੇ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਸੋਝੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਭਸਮਾਸੁਰ ਸੀ ਅਤੇ ਓਸ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਨਿਹਾਇਤ ਸ਼ੱਕੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਚਰਚਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਟੋਲੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮਦਦ ਅਤੇ ਮਸ਼ਵਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕੌਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਲਈ ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਸਿਰ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ‘ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ’ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠੀ ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਅਨੰਦ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਸੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਇਹਨਾਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਵਾਕਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਅਜੇ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਏਸ ਦੀਆਂ ਅਗਾਊਂ ਕਾਪੀਆਂ ਕੁਝ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ੳੇੁਹ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲੀਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣਗੇ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੋਖੇ ਸਿੱਧੜ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਪੂਰਵ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ’ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜੂਨ ਵਿਚਲੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਤੋਂ ਐਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਹਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਸੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਣ-ਮਿਥ ਕੇ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ।
ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕਦਾਚਿਤ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਦੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਏਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਸਾੜਨ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਆਵੇਗੀ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਹੀਣ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਚਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਅਧਿਆਇ “ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ: ਇੱਕ ਰੀਵਿਊ” ਦਾ ਲੇਖਕ, ਇੰਦਰ ਮਲਹੋਤਰਾ, ਏਸ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਰਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਭਾਰਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਘਸਿਆ-ਪਿਟਿਆ ਟੋਪ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੋਂ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਲਈ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟਾ ਝਾੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ‘ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ’ ਚੁਣੇ ਗਏ ਇੱਕ ‘ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਗਿਆਤ, ਅੱਲ੍ਹੜ ਅਤੇ ਮੂਲਵਾਦੀ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ’ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਨ ਬੇਥਵੀਆਂ, ਗ਼ਲਤ-ਬਿਆਨੀਆਂ, ਤਰਕਹੀਣ ਦਾਅਵਿਆਂ ਅਤੇ ਯਕੀਨਨ ਝੂਠਾਂ ਦੀ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਪੰਡ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰ ਮਲਹੋਤਰਾ ਕੌਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਫਸਿਆ ਹੈ। ਸੰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਓਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਬਾਕਾਇਦਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਬਣਿਆ। ਦੋ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਚੁਣੇ ਗਏ’ ਦਾ ਤਾਂ ਏਨਾਂ ਜਵਾਬ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਕਿ ਸੰਤ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੇਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਵੀ ਮਘੋਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਗਪੌੜ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ਼ ਓਦੋਂ ਇੱਕ ਉਤਰਾਵਾਂ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸਥਾਪਤ ਰਾਜਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਦੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਕਿ ਸੰਤ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਭੋਰਾ ਵੀ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਓਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪੂਰੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਖੇਪ ਉੱਜਲ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਪਾਰਟੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਤ ਕੋਈ ‘ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ’ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਓਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਓਦੋਂ ਓਸ ਦੀ ਉਮਰ ਤੀਹ ਸਾਲ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਏਨੇਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿੰਨੇ ਕਿ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ, ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤਿੰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਕੀਤਿਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।

ਓਸ ਨੂੰ ਮੂਲਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਏਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਸਾਮੀ, ਮੁੱਖ ਰੂਪ ’ਚ ਇਸਾਈ, ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਵੀ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਹੈ। ਏਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਭਾਵਾਰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ-ਸ੍ਰੋਤ-ਧਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਪੈਂਤੜਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਹਿਕੀਕਾਤ, ਉਦਾਰਵਾਦ, ਅਨੇਕਤਾਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਨਾਲ ਭਿੜਦਾ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਤਰਕਵਾਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਢਲਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਟਕਰਾਉ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲਵਾਦ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ ਹੈ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੁਕੰਮਲ ਵਚਨਬੱਧਤਾ। ਅਜਿਹਾ ‘ਮੂਲਵਾਦ’ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਕੌਮ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਰਿਹਾ। “ਸਭ ਕੋ ਮੀਤ ਹਮ ਆਪਨ ਕੀਨਾ ਹਮ ਸਭਨਾ ਕੇ ਸਾਜਨ” ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੈਂਤੜਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬਲ ਵਰਤਾਰਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਬੰਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਟੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੀਤੀਵੇਤਾ ਬੇਹੱਦ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਦੇਣ ਲਈ ਖਰਚ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਅਕਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਉਚਾਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਦਲਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਉਭਾਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤਦੋਂ ਇਹ ਜਾਪਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਗੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਦਰਮਿਆਨ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੌਂਗਰਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਵਕ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਨਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰੇਤ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਤੋ-ਖ਼ਤਾਬਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਏਸ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ’ਚ ‘ਸਿੱਖ ਗ਼ੁਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਨੇਸਤੋ ਨਾਬੂਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ’ ਨੂੰ ਆਪ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਦੀ ਕਾਰਸਤਾਨੀ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅਕਾਲੀ ਕਿਉਂ ਤਬਾਹ ਨਾ ਹੋਏ, ਦਾ ਏਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀ ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਪਰ ਕੇਵਲ ਛਿਆਲੀ (46) ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੀ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਰਿਹਾ। 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ 120 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਤੈਅ ਹੈ। ਸਿਆਸਤ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਕਬੀਨਾ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹੈ, ਜ਼ਾਹਰ ਰੂਪ ’ਚ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵੀ। ਅਗਲਾ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੀਡਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ 1984 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚੌਦਾਂ (14) ਸਾਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਬੂਬ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਜੁਦਾ ਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਏਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਸਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੋਟੇ ਸਮਾਂ-ਖੰਡਾਂ ਲਈ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਕਰੀਬ ਉੱਨੀਂ (19) ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਗਵਰਨਰੀ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੂੰਦੜ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਅਤੇ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਏਨੇਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੁਤਬੇ ਮੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਹੱਥ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਜਿਹੜੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਅਕਾਲੀ ਏਸ ਗੱਫ਼ੇ ਦਾ ਲਾਹਾ ਨਾ ਲੈ ਸਕੇ ਉਹ ਹਨ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮਹਿਮਾ ਓਸ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰੀਬ ਚੌਥਾਈ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚੇ ’ਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੀਮਕਾਯ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ (ਭਾਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ)।

ਜੇ ਇਹ ਤਬਾਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫ਼ਿਰ ਪੁਨਰ-ਜਵਾਨ ਹੋਣਾ, ਪੁਨਰ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਮਿਲਣਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਜੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕੇਵਲ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਓਸ ਨੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 1980 ਤੋਂ 1984 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਜੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਫ਼ੁੱਲਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਓਸ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਓਸ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ’ਚ ਏਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ ਨੂੰ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਓਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰਾਜਸੀ ਏਜੰਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਹੇਠ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀ ਕਾਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਭਵ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਓਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਅਕਾਲੀ, ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸੁਖਾਡੀਆ, ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਦੁੱਮਛੱਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਤ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਥਿੜਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਬਾਦਲ-ਬਰਨਾਲਾ-ਟੌਹੜਾ ਤਿੱਕੜੀ ਦੇ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੱਕ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਆਸ਼ੇ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਵਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਕਾਮਰੇਡ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਅੱਖਰ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਕੋਰੇ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੇਝਿਜਕ ਓਸ ਨੂੰ “ਗੁਰੂ ਜੀ” ਤਸਲੀਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਲ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਤਰਮੀਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਪਰਦਾਨਸ਼ੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਏਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਓਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪ੍ਰੌਪੇਗੰਡੇ ਦੇ ਧੁਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ।

ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੋਣੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਨੇ ਦਿਖਾਵੇ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਓਸ ਨੂੰ ਓਸੇ ਅਹਾਤੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਓਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੈਂਬਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਫ਼ਟੈਨ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਜਿਹੜੇ ਬਚ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ’ਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਘਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ, ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਨੇ, ਵੀ ਏਨੀਂ ਆਰਥਕ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਤ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਰੱਖਣਾ ਸਦੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਚੌਥਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਨਕਾਰੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਫ਼ੌਰੀ ਘਿਰਣਾ ਅਤੇ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਹੋਣ ਲਈ ਚੋਖਾ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਢੂੰਡਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਏਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ-ਸੰਜੇ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮਾਇਆਜਾਲ ਬੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਘਣੀ ਧੁੰਦ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ (ਅਸਲੀਅਤ) ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਹ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਰਪੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਚਾਨਕ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕਾਰਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਹਿੰਦੂ ਹੋਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਭਗਵੇ ਰੰਗੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਣਾ, ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਹਿੰਦੂ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਮਿਜ਼ਾਜ਼ਪੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਓਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਉੱਘੜਵੇਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਨ। ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੋ ਤੀਰਥਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਵੀ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਬਜ਼ਿੱਦ ਰਹੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (ਸਸਬਹੁ) ਅੰਦਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵੱਢਣ ਲਈ ਓਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਚੋਜ ਸਨ। ਓਸ ਨੇ ਬੁੱਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਰਾਜਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੰਦਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਓਸ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਹਿਸਾਸੁਰਮਰਦਿਨੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਨ ਲਈ ਆਸਵੰਦ ਸੀ। ਏਸ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਵਜੋਂ ਭੰਡਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੇਅਲੀ (ਅਸਾਮ) ਕਤਲੇਆਮ ਨੇ ਓਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਪਉੜੀ ’ਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਉਤਾਂਹ ਸਰਕਾਉਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਫਲ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਸੁਖਾਵਾਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਜੋ ਤਿੱਖੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਏਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਧਾਰਨ ਹਿੰਦੂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਭਿਅੰਕਰ ਖ਼ੌਫ਼ ਹੇਠ ਜੀਵਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ‘ਮੁਸਲਿਮ ਸਮੱਸਿਆ’ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਵੀ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਣੀ ਪੈਣੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਡਾਢਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੰਭਵ ਰੂਪ ’ਚ ਤਾਕਤਵਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ’ਤੇ ਯਕੀਨਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਕਰ ਸਕਣਾ ਵੀ ਟੇਢੀ ਖੀਰ ਸੀ।

ਐਨ ਏਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਬਲ਼ੀ ਦੇ ਬੱਕਰੇ, ਸਿੱਖ, ਨੇ ਮੰਚ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਰੱਬੀ ਭੈਅ ’ਚ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ ਸਾਦੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਹੀਲੇ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਖ਼ਾਤਮਾ ਮਿਥਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਲ਼ੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖਾਸਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਸਫ਼ਾਏ ਦਾ ਮਨਸੂਬਾ ਘੜੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵਾਧਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਹੁਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰ ਕੌਂਗਰਸੀ ਬੇੜੇ ’ਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦੇ ਰੋਲ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੋਲ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੰਵਿਧਾਨ-ਘਾੜਨੀ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪਟੇਲ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਲਹਿਦਗੀ ਚਾਹੁਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਮਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਚੋਣ-ਹਲਕੇ ਮੰਗਦੇ ਸਨ। ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ‘ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾਵਾਂ’ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਭੰਡ ਕੇ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦਾ ਬੁੱਤ ਉਸਾਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਕਦੀਰ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿਰਤਕਾਂ ਦੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਗੂ, ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਰਗਲਾ ਲਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਸਬਹੁ ਦੀਆਂ ਬਦਨੀਤੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਢੈਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਏਸ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਛੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਸਬਹੁ-ਸਿੱਖ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਵੱਲੋਂ, ਭਾਵੇਂ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ’ਚ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਰਕ ਬਣਾਵਟੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਸੰਗਕ ਹੈ, ਓਸ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੁਕੋਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਸ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸਾਂਝਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਸਾਂਠ-ਗਾਂਠ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ਼ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣੀ ਗਈ ਇੱਕ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵੀ ਏਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਈ 1984 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਵੱਲੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਣਾਂ ਸਬੰਧੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਾਣ, ‘ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਓਨੀਂ ਦੇਰ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਓਸ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ’ ਏਥੇ ਪੂਰਾ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ।

ਜੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ ਤਾਂ ਏਸ ’ਤੇ ਉਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਆਦਮੀ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਮੈਂਬਰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਓਸ ਦੁਪਹਿਰ (27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1984 ਨੂੰ) ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਏਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਲਾਹਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਏਸ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰ ਪਲ਼ ਵਧ ਰਹੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।

ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੜਾ ਸਿੱਧੜਪੁਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੰਤ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਦੈਂਤ-ਰੂਪੀ ਬਿੰਬ ਉਸਾਰਨ ਮਗਰੋਂ ਕੇਵਲ ਓਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਓਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੰਤ ਦਾ ਹੀ ਖਿਆਲ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਓਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲੋਂ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ’ਤੇ ਨੀਮ-ਸੁਰੱਖਿਆ-ਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਰਾਹ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਤੁਰੇ-ਫ਼ਿਰਦੇ ਸਨ। 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1984 ਨੂੰ ਹਥਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਲੰਗਰ-ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਸੰਤ ਨਾਲ ਕਈ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਏ। ਉਹ ਵਿਚਾਲੇ ਬਣੀ ਮਮਟੀ ਦੀ ਛਾਂਵੇਂ ਭੁੰਜੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਓਦੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਿੰਧੀ ਹੋਟਲ ਦੀ ਛੱਤ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਲੀਸ-ਚੌਂਕੀ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਸੱਠ ਗ਼ਜ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਬੈਠਾ ਸੀ ਓਥੋਂ ਉਹ ਚੌਂਕੀ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸੰਗਲ ਵਾਲੇ ਅਖਾੜੇ ’ਤੇ ਬਣੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੌਂਕੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਇਹ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਓਥੇ ਬੈਠਿਆਂ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਇੱਕਦਮ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਸਿਪਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫੁੰਡ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ਼. ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਸੇਧ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੇਵਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੇਧ ਕੇ ਘੋੜਾ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਪਲ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਨੇ ‘ਹੈ’ ਤੋਂ ‘ਸੀ’ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਚੰਗੀ ਰਵਾਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰੌਪੇਗੰਡਾ ਮਸ਼ੀਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕਸੁਰ ਸੀ, ਰਾਹੀਂ ਸੰਤ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਵਧੀਆ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਫ਼ਾਈਆਂ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਏਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਮਨਹੂਸ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤੱਥ ਹਨ ਜੋ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਸੰਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਹੀ। ਸੰਤ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਓਸ ਨੇ ਧੱਕਿਆ ਸੀ ਓਸ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਓਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ’ਚ ਨੇਸਤੋ-ਨਾਬੂਦ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿਥਿਆ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਬਦਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੌਕੇ ਖੁੰਝਾਏ। ਕਾਮਰੇਡ ਸੁਰਜੀਤ, ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਕਾਸੇ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਸੀ, ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਓਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਤਾਈਂ ਗੱਲ ਅੱਪੜੀ ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਬਾਰੇ ਨੂੰ ਬੇਹਿਸਾਬ ਫ਼ੁਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰੀ ਅਸਰ ਲਈ ਵਿੰਨ੍ਹ ਸਕੇ।

ਤਕਰੀਬਨ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ਼ ਤੱਕ ਉਹ ਰਸਮੀ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਓਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ-ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ। ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਓਦੋਂ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਦੇ ਦਿਨ (3 ਜੂਨ) ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਉਦਾਲੇ ਲਾਗੂ ਕਰਫ਼ਿਊ ਸੰਗਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਹਟਾ ਕੇ ਮਗਰੋਂ ਮੁੜ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਯਕੀਨਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਪਸਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਚਾਲੀ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਚੋਣ-ਮੁਹਿੰਮ ਚੋਖੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਮਨਸੂਬੇ ਵਧੇਰੇ ਨਹਿਸ਼ ਸਨ।

ਦਰਬਾਰ-ਸਮੂਹ ਵਿਚਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲਾ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਏਨੀਂ ਗੱਲ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ, ਜਿਹੜਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ¬¬ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਵਿਛਾਏ ਮੌਤ-ਜਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹਿਆ ਸੀ, ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਨਿਕਲਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਰਸਾਲੇ, ਬਾਤਚੀਤ, ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਪੂਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਮੀਡੀਏ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰੀ ਪੌਪੇਗੰਡੇ ਦਾ ਜ਼ੋਰੋ-ਜ਼ੋਰ ਢੋਲ ਵਜਾਇਆ। ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇੱਛਾਪੂਰਵਕ ਓਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅੱਗੇ ਵੇਸਵਾਪੁਣਾ ਕੀਤਾ। ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫੁੰਡੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਅਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕਸਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1983 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ, ਮਾਮਲਾ ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ’ਤੇ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖ-ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਹਤਿਆਤੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ।
ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਂਦੀ ਰਹੀ। ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਾਮਚੜਿੱਕ ਦੇ ਖੰਭਾਂ, ਉੱਲੂ ਦੇ ਲਹੂ ਅਤੇ ਮੁਰਗੇ ਦੀ ਧੌਣ ਵਾਲੀ ਦੇਗ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉੱਬਲਦਾ ਰੱਖਿਆ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ੜਯੰਤਰ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਹੇਰਾਫ਼ੇਰੀ, ਕਮੀਨੀ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਏਸ ਅਭਾਗੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਏਸ ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਦੀ ‘ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਓਸ ਸਮੇਂ ਵਿਆਪਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਹਕੀਕੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰੇ ਤੱਥ ਲਾਜ਼ਮੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਗੇ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਖਾਸਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਪਾਏਦਾਰ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਾਸਤਵਿਕ ਖਾਕਾ ਚਿਤਰਨਾ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਸਰੀ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਿਜ਼ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਕੌਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਸਬਹੁ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਡੂੰਘੀ ਸਮਾਈ ਬਦਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਠੁੰਮ੍ਹਣਾ ਦੇ ਕੇ ਉਭਾਰਿਆ ਸੀ। ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਏਦਾਰ ਵਸੀਲਾ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਸਬਹੁ ਦਾ ਜ਼ਾਹਰਾ ਮਕਸਦ ਹੁਣ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ’ਚ ਬਖ਼ੂਬੀ ਪ੍ਰਮਾਣਤ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਸਫ਼ਾਏ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਈ ਪਛਾਣ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। 1984 ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੈਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਚੋਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਹੈ। ਉੱਪਰੋਥਲੀ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਓਸ ਦੇ ਬਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਦਰ 1961 ਤੋਂ 1971 ਤੱਕ 32%, 1971 ਤੋਂ 1981 ਤੱਕ 26.2%, 1981 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ 25.2% ਸੀ ਅਤੇ 1991 ਤੋਂ 2001 ਤੱਕ ਇਹ ਅਚਾਨਕ 16.9% ’ਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ 19 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਿਲੰਬਨ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ’ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਣ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਖ਼ਫ਼ਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਸਸਬਹੁ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਜੀ-ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਰਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਕੱਢੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਸ-ਮਾਰਚਾਂ ਤੋਂ ਡਾਢੀ ਬੁਖਲਾਹਟ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ 36 ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੋਸ-ਮਾਰਚਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਪਸਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਕਾਰਗਰ ਰੋਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਆਂਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਆਯੋਜਿਤ ਸੜਕ-ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਓਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ, ਕੋਲ ਹੁਣ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਠੋਸ ਕਾਰਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਓਸ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰਤ ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕਾਤਲ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕੌਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਮਨਸੂਬੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਸਬਹੁ ਨੇ ਏਨੇਂ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਰੱਖੀ ਸੀ ਕਿ ਮੁਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੰਤ੍ਰਿਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜੋਸ਼ੋ-ਖਰੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 1980 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਜੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਏਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਐਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖੇੜਨ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਮੰਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦੂਰਰਸੀ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲ ਸਕਣ। ਏਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੋਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਪਕੜ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਢਿੱਲੀ ਪੈਣੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਓਸ ਮੌਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੇਕ ਸਿੱਖ ਵੋਟਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸਸਬਹੁ-ਸਿੱਖ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਗਰਲੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਵੀ ਤਸੱਲੀਪੂਰਵਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਨੇ ‘ਰੱਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਲੈ ਅਤੇ ਓਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਕਾਰਸਤਾਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਅੱਖਾਂ ’ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਛਾਪੂਰਵਕ ਅੰਨ੍ਹਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ (ਗੰਧਾਰੀ ਵਾਂਗ) ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਇੱਕਦਮ ਬੋਲ਼ਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਂਗ) ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਭਿਆਨਕ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਹਕੀਕੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ, ਘਿਰਣਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਲਹੂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਅਕਸਰ ਬੰਜਰ ਤੋਂ ਬੰਜਰ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਲੋਹੇ ਦੇ ਲਾਲ-ਸੁਰਖ ਤੱਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲਈ ਅਗਾਂਹ ਵਧਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਓਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕੀੜੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਓਸ ’ਤੇ ਟਹਿਲਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ। ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਓਸ ਨੇ ਰੱਬ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੈਂਕੜਬਾਜ਼ ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਝੂਠੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਏਸ ਨੂੰ ਹਲੀਮੀਪੂਰਵਕ ਤਸਲੀਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਭਰੇ ਕਾਰੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਭਦੇ। ਏਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਲਾਨੀਆ ਤਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਏਸ ਸਬੰਧੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਜਾਣ ਕੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਿੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਣਗੇ। ਹਿੰਦ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਜ਼ਰਖਰੀਦ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ’ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰਨਾ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਰਖ-ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੱਦਾ-ਪੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਲਾਈ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅੰਧਾ ਆਗੂ ਜੇ ਥੀਐ .. .. ..

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਇਹ ਸੰਤਾਪ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 'ਅੰਨ੍ਹੇ' ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਵਸ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ 'ਅੰਨ੍ਹੇ' ਆਗੂ ਅਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਰਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਰਾਤ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਿਨ ਕਹਿਣ ਦੀ ਅਪਣੀ ਬੇਸ਼ਰਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿਚਕਿਚਾਉਂਦੇ। ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਸ. ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋ .ਆੱਵ ਸਿਖਇਜ਼ਮ ਦਾ ਇਹ ਲੇਖ ਪੇਸ਼ ਹੈ- 

1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿੱਖ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀ ਕੁਈ ਵੱਡਾ ਉਪਰਾਲਾ ਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ। ‘ਰੋਗ’ ਤੇ ‘ਦਾਰੂ’ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਭਰਪੂਰ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਸਿਰਤੋੜ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਾ ਤਾਂ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਰ ਰਹੀ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਓਹੜ-ਪੋਹੜ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਰਜ਼ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ; ਓਸ ਦਾ ਕਾਰਗਰ ਇਲਾਜ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਪਰ ਕੌਮ ਦੇਸੀ ਸਿਆਣਿਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੂਝ-ਬੁਝਾਕਲ ਆਖਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਵੱਸ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਝਾੜੂ ਲੈ ਕੇ, ਲਕੀਰਾਂ ਵਲ਼ ਕੇ, ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ, ਹਲਦੀ ਧੂੜ ਕੇ ਤਸੱਲੀ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੇਤ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸਥਿਤੀ ਇਉਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਆ ਕੇ ਚਰ੍ਹੀ ਦਾ ਖੇਤ ਉਜਾੜ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਕਿ ਏਨੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਕੀ ਬਲ਼ਾ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕੋ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਏਨਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਗਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਆਣੇ ਬੂਝ-ਬੁਝਾਕਲ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਓਸ ਨੇ ਹਾਲਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਬੂਝ-ਬੁਝਾਕਲ ਬੂਝ ਗਇਆ ਥੇ ਕੇ ਜਾਣੋ ਅਨਜਾਣ। ਚੱਕੀ ਕੇ ਪੁੜ ਬਾਂਧ ਕੇ ਚਰ ਗਇਓ ਮ੍ਰਿਗਾਨ।’’ ਭਾਵ ‘ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਬੁਝ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਨਜਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਚੱਕੀ ਦੇ ਪੁੜ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮ੍ਰਿਗ ਚਰ ਗਇਆ ਹੈ।’ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਹਾਥੀ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਾਹ! ਵਾਹ! ਕਰ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਵੀ ਝਕਦਿਆਂ-ਝਕਦਿਆਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ -- ਸਿਆਣੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕੌਣ ਉਲਟਾਵੇ?

7 ਮਈ 2011 ਨੂੰ ‘ਕੇਸ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੰਸਥਾ’ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ‘‘ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਵੇ?’’ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਤੋਂ ਮਤਲਬ ਰਹਿਤ-ਮਰਿਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕਮੱਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਫ਼ੌਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਦਮ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਦਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਾਹਿਬ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ: ‘‘ਛਾਇ ਜਾਤੀ ਏਕਤਾ ਅਨੇਕਤਾ ਬਿਲਾਇ ਜਾਤੀ .. .. .. ਮੂਰਤ ਨਾ ਹੋਤੀ ਜਉ ਪੈ ਕਰੁਣਾ ਨਿਧਾਨ ਕੀ।’’

ਵੱਡੇ ਕੱਦ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਿਲਾਵਰੀ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ‘ਹਰ ਮਸਾਲੇ ਪਿਪਲਾਮੂਲ’ ਵਾਂਗ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ ਅਤੇ ਓਸ ਨੂੰ ਹਰ ਮੰਚ ਤੋਂ ਉਹ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਬੜੀ ਧੜੱਲੇਦਾਰ ਰੰਗੀਨ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਆਉਂਦਿਆਂ ਸਾਰ ਉਹ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ) ਨਿਹੰਗ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ। ਓਨੀਂ ਦੇਰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਕੱਬੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਜੁਆਬ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਗਲ਼ਾ ਪਾੜ ਕੇ ਚਿੱਲਾਉਣ ਦਾ ਮੈਚ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀ ਹੈ।ਜੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਫ਼ਤਹਿ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਆਬ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਏਨਾਂ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਭਲ਼ਾਮਾਣਸ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਨਿੰਦਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੰਨ-ਪਾੜ ਫ਼ਤਹਿ ਅਤੇ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਂ-ਕੌੜੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਂ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਭੁੱਲੇ ਨਹੀਂ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ‘ਕੀਮਤੀ’ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ’ ਨਾ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੁਰੀਤ ਹੈ। ਉਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਛੇ-ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿਣ। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਉਹ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਓਸ ਘੜੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਘੜੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ, ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਯਾਦ ਆਵੇ। ਉਹ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਤੋਤਾ-ਰਟਨ, ਜਿਸ ਸਬੰਧੀ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ, ਦਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ‘ਸੰਭਾਲਣ’ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਕਿਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋਧੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਬੂਝ-ਬੁਝਾਕਲਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਬਾਬਰ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ: ‘‘ਕੋਈ ਮੁਗਲੁ ਨ ਹੋਆ ਅੰਧਾ ਕਿਨੈ ਨ ਪਰਚਾ ਲਾਇਆ।।’’ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਗੁਰ ਸੋਮਨਾਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵੇਲੇ ਕੰਮ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਦਿਲਾਵਰੀ ਜੀ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਏਹੀ ਵੱਡਾ ਐਟਮ ਬੰਬ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਢੱਬੇ ਸ਼ਬਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਗਾਲ਼ੀ-ਗਲੋਚ ਦੀ ਹੱਦ ਛੂਹੰਦਿਆਂ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਪਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ: ‘ਖੋਤਾ, ਬੇਸ਼ਰਮ, ਮਹਾਨ ਝੂਠੇ, ਬੇਈਮਾਨ, ਮਹਾਂ ਬੇਈਮਾਨ, ਮਰੇ ਹੋਏ, ਬੇਵਕੂਫ਼ ਆਦਿ।’ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਕੀਤੀ: ‘‘ਮਿਰਤਕ ਕਹੀਅਹਿ ਨਾਨਕਾ ਜਿਹ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਹੀ ਭਗਵੰਤ।।”

ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲ ਜਦ ਮੈਂ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਦੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ-ਪਿਆਰ ਦੀ ਡੋਰ ਨਾਲ ਹੀ ਖਿੱਚੇ ਆਏ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜ ਕੁ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਛੱਡ ਏਸੇ ਕਾਰਨ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਉਤਰਾਂਚਲ ਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਅਣਜਾਣ ਨੇ ਦਿਲਾਵਰੀ ਜੀ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੂਕ ਮਾਰੀ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ-ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਏਥੇ ਚਲੇ ਆਏ ਸਨ। ਕੋਈ ਆਖਣ ਲੱਗਾ ਸ਼ਾਇਦ ਉਕਤ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਵਰਣਤ ‘ਭਗਵੰਤ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਦਿਲਾਵਰੀ ਜੀ ‘ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਿਲਾਵਰੀ’ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਤੋਂ ਵੀ ਏਹੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਇਹ ਦਰੁਸਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚੇ ਸਨ। ਏਨੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਭਗਵੰਤ (ਸਿੰਘ) ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਕੌਣ ਕਰੇ। ਅਸਲ ਭਗਵੰਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਬ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮਿਠ ਬੋਲੜਾ ਜੀ ਹਰਿ ਸਜਣੁ ਸੁਆਮੀ ਮੋਰਾ।।’’

ਸ਼ਾਇਦ ਦਿਲਾਵਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਹਾਸ਼ਮ ਕੀ ਆਖ ਗਏ ਸਨ:

ਰੱਬ ਦਾ ਆਸ਼ਕ ਹੋਣ ਸੁਖਾਲਾ ਏਹ ਸੌਖੀ ਏ ਬਾਜੀ।
ਗੋਸ਼ਾ ਪਕੜ ਰਹੇ ਹੋ ਸਾਬਰ ਫੜ ਤਸਬੀ ਬਣੇ ਨਮਾਜ਼ੀ।
ਸੁਖ ਆਰਾਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੋਭਾ ਵੇਖ ਹੋਵੇ ਜਗ ਰਾਜ਼ੀ।
ਹਾਸ਼ਮ ਗਲੀਏ ਖਾਕ ਰੁਲਾਵੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ਰ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ।

ਸਭ ਬਲਾਵਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਖ਼ਲਕਤ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਯਕੀਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ‘‘ਪਰਤਖ ਹਰਿ’’ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਵੇਖੋ।

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਕੀਮਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਪਰ ਇਹ ‘ਕੁਕਰਮ’ ਤਾਂ ਓਥੇ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਿਲਾਵਰੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਦਿਲਾਵਰੀ ਨੇ ਵਰਤ ਲਿਆ। ਉਂਞ ਉਹਨਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਵਾਰ ਨਕਾਰਨ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਕਉੜੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ - ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ? ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਈ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿੜ ਕਾਰਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਏਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿੰਗੀ-ਟੇਢੀ ਨਿੰਦਿਆ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਦਿਲਾਵਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਲੇਕਿਨ ਏਨੇਂ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਦਲੀ, ਨਾ ਲਹਿਜ਼ਾ, ਨਾ ਤੱਕਣੀ ਅਤੇ ਨਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਸਾਰ। ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਕੋਸਣ ਦੀ, ਸਭ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਠੀਕ ਸਮਝ ਕੇ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ - ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਹੋਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਲਾਵਰੀ ਦੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਅਕਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਓਥੇ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ, ਐਮ.ਪੀ. (?) ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਾਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (ਸਸਬਹੁ) ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਫੁੱਟੀ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੀ, ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਪਰ ਏਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਲਈ ਤੱਥ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 25 ਸਬੂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਈ ਨਿਰਪੱਖ ਆਦਮੀ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਲੇਕਿਨ ਕਿਉਂਕਿ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਵੱਡੇ ਲੀਡਰ ਹਨ ਏਸ ਲਈ ਕੁਈ ਵੀ ਤੱਥ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕਾਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਦਮ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਦੇ ਉਲਟ ਗ਼ਲਤ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਆਖ ਕੇ ਬਦਲਾਵ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਭਲ਼ੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਜਿਊਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਤਰਕ, ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਉਹ ਕਾਇਲ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅੜਿੱਕਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੇ ਹਨ।


ਡੀ. ਪੈਟਰੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਰਪਟ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਸਬਹੁ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਿਚਲਿਤ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ, ਕਮੀਨੀ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਚਾਹ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਏਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਦਾ ਸਟੇਜੀ ਗ਼ਮ ਹੈ, ਏਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੂਰ ਦਾ ਵੀ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਕਾਰਨ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਖੁਆਰੀ ਹੰਢਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।

ਉਹ ਪਾਰਲਾਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁੱਲ ਹਿੰਦ ਦੀ ਸਵਾ ਅਰਬ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਪਰ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਓਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ‘‘ਦੋ ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?” ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਮਖੌਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਕੜ ਸੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਾਹਦੀ ਹਮਦਰਦੀ!!!

ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਪਾਟੋਧਾੜ ਸਸਬਹੁ ਵੱਲੋਂ ਪੁਆਈ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਕਰ ਕੇ, ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਨੂੰ ਬਲ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕਨਿਸ਼ਕ ਕਾਂਡ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਨਾਲ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਏਸ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਫ਼ਲਾਨੇ ਨੇ ‘‘ਮੈਨੂੰ ਟੋਕਿਆ ਵੀ ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਿਹਾ।” ਏਨੀਂ ਗੱਲ ਆਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ,‘‘ਹੋਰ ਦੱਸੋ ਕੀ ਹੋਵੇ? ਕੀ ਦੁਬਾਰਾ ਇੰਨਕੁਆਇਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੀਏ?” ਉਹ ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਵੀ ਪੜਤਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਆਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਡੇਗ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਨ ਦੀ ਹਰਕਤ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਏਸ ਬਾਰੇ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਲਫ਼ਜ਼ ਵੀ ਨਾ ਆਖਿਆ ਬਲਕਿ ਮੇਰਾ ਮੌਜੂ ਉਡਾਉਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਮ ਜਾਣਿਆ। ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਜਿੱਥੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੇਧ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ ਓਥੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਸਬਹੁ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਆਖ਼ਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ‘ਅੱਧੀ ਤੇਰੀ ਆਂ ਮੁਲਾਹਜ਼ੇਦਾਰਾ ਤੇ ਅੱਧੀ ਆਂ ਮੈਂ ਹੌਲਦਾਰ ਦੀ।’

ਕਨਿਸ਼ਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ੋਂ ਲੱਥਣ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਉਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਓਸ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਕਾਰਾ ਸੀ; ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਪਟ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਨਿਸ਼ਕਾ ਨੂੰ ਡੇਗ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ ਮੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦ ਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚਲੇ ਸਫ਼ਾਰਤਖਾਨੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਉੜੇ ਤੱਥ ਹਨ। ਅਜੇ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉਮਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਕੌਣ ਜਾਣੇ ਕਿਸ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਕਿਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਜਾਵੇ! ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਵੈਸੇ ਵੀ ਹੱਦ-ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ! ਸਭ ‘ਸਮਝਦਾਰ’ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਏਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਵਾਕਫ਼ ਹਨ।

‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’ ਸਬੰਧੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਖ਼ਾਸ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਲ਼ਾ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਅਗਲੇ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੁਈ ਨਵਾਂ ਵਿਵਾਦ ਨਾ ਛੇੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਏਹੋ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕਾਲੀਆਂ-ਬੋਲ਼ੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਲਵੇਰੀ ਵਾਲੇ ਟਿੱਬੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। 1999 ਵਿੱਚ ਓਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 25-30 ਕਰੋੜ ਰੁਪਿਆ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ (‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’) ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੀ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਏਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭਿਣਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਬਖੇੜੇ ਸਸਬਹੁ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਉੱਤੇ ਕੌਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਜਗਾਏ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਆਰਾਮ ਫ਼ਰਮਾ ਰਹੇ ਮਚਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੀ ਆਖੇ?

ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਣਿਆ। ਏਸ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਏਨੇਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਕਿ ਛਾਣਨੀ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਾਲ-ਦੋਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਏਸੇ ਸਦੀ ਦੇ ਹਨ। ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਹ ਹੈ:

• ਵਿਆਹ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ
• ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂ ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ
• ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ
• ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਲੱਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ
• ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ
• ਖ਼ਾਲਸਾ ਕੌਲਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਔਵ ਵੇਲਜ਼ ਆਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਆਵੇ
ਆਦਿ-ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਵਾਦ ਸਨ।

ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਬਹੁਤੇ ਉੱਭਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਕਮ ਹੋਰ ਸਨ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਸੀ। ਵਿਰੋਧੀ ਮੀਡੀਆ ਸਹਿਮਤ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਸਦਾ ਮਾਰੂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਦੇ ਉਸਾਰੂ ਵੀ? ਇਹ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਜਨਮ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਨਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ‘‘ਅਤਿਅੰਤ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ” ਰਪਟ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਡਾ. ਮਹੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਾ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹ ਮੰਨਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ‘‘ਅਤਿਅੰਤ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ” ਰਪਟ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, ‘ਮੇਰਾ ਲੜਕਾ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਏਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।’ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਆਦਮੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਰਪਟਾਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਦਸਤੂਰ ਜਾਂ ਅਮਲ ਨਹੀਂ। ਏਨੀਂ ਵੱਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਠੱਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਈ ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਭਾਵਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਸੱਜਣ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੇਧ (ਸੋਧ) ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਰੂਫ਼ ਹਨ।

ਮੈਂ ਤਾਂ ਦਿੱਲੀ ਕੋਈ ਸੇਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾਈ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਉਸਾਰੂ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਸੋਧਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਏਸ ਮਿਲਣੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭੋਰਾ ਭਰ ਵੀ ਤਿੱਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਪ ਰਹੀ। ਮਨ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਾ ਦੀ ਹੱਸਦੀ, ਚਾਨਣ ਵੰਡਦੀ ਬਦਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਉਮੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਸੀ। ਜਿਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਹਿਨੁਮਾ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਤੁਰਲਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਚੀਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਜਿੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਏਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗਲ ਲਗਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਕਿ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਨਯੋਗ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਘਣਘੋਰ ਘਟਾਵਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਮੜ-ਉਮੜ ਆਉਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਧੱਕਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਾ ਧਰਵਾਸ ਪਾਇਆ:‘‘ਅਬ ਆਨ ਕੀ ਆਸ ਨਿਰਾਸ ਭਈ ਸ੍ਰੀ ਕਲਗ਼ੀਧਰ ਬਾਸ ਕੀਆ ਮਨ ਮਾਹੀਂ।”

ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ : ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

-ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਆਈਏਐਸ*

ਬੀਤੀ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਬੰਧੀ ਕਈ ਵਾਰ ਤਿੱਖੀ ਬਹਿਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਹਾਕਮ ਤਬਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਅ ਲਾ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਚਿਰੋਕਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਆਖ਼ਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਿਰਮੂਲ ਬਹਿਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੋਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਭਲਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਊਂਜਾਂ ਲਾ-ਲਾ ਕੇ ਜੁਆਬ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ‘ਝਗੜਾਲੂ’ ਆਦਿ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਕਾਰਣ ਭੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਕਵਾਇਦ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਿੱਖੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨਾ ਬੇ-ਰੋਕ-ਟੋਕ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ, ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਭਲ਼ੇ ਲਈ ਕੀ-ਕੀ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਨਾ ਘਾਲੀਆਂ, ਏਸ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਸੌਂਡਰਸ ਦਾ ਕਤਲ, ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਜਾਂ ਸਵੱਬ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹੁੰਚ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਹੋਵੇਗਾ; ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਆਦਿ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹੁੰਚ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਤੰਗ ਦਾਇਰੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹੱਦ-ਬੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਪੌਣੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਜੋ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ, ਸਭ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਖਾਹ-ਮਖਾਹ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਏਨੀਆਂ ਸ੍ਵੈਵਿਰੋਧੀ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਲੇਖਕ ਲਈ ਵੀ ਸੋਭਨੀਕ ਨਹੀਂ। ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਤਾਂ ਨੱਬੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਘੋਖਿਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਿਖਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਣ। ਜੋ ਹਨ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੁਅਲਕ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ, ਪਹੁੰਚ, ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਮਹਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਿਆਸੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਘੱਟ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਜੇ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਰਿੜਕ ਕੇ ਅਸਲ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਕਚਿਹਰੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹਸਤੀ ਦਾ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਚੱਕੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਚੱਕੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ : ਇਹ ਚੱਲਦੀ ਹੌਲੀ ਹੈ ਪਰ ਪੀਂਹਦੀ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਹੈ। ਚੱਕੀ ਦਾ ਗਲ਼ਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪੀਠਾ ਤਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਪੀਹਣ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਪੌਸ਼ਟਕਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚ ਪੱਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੌ-ਸੌ ਕਸਵੱਟੀਆਂ ਦੀ ਪਰਖ ਸਹਿਣ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਕੇ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਵੀ ਹੈ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤੇ ਝਗੜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਏਸ ਦੀ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਘੋਖ ਕੇ ਸੰਭਾਵੀ ਨਿਰਣੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਏਸ ਨੂੰ ਨਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਤਾਹੀ ਜਦੋਂ ਕੌਮੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬਣਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੁਜਰਮਾਨਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਪੱਖੀ ਕਲਮਾਂ ਦਾ ਏਸ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣਾ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘਾਪਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇਗਾ।

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਏਸ ਲਈ ਇਹ ਹੱਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਕਮਸਿਨ, ਬਹਾਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਾ ਵੀ ਏਹੋ ਤਕਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਛੋਹਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਯੋਗ ਘੋਖ ਪੜਤਾਲ ਉਪਰੰਤ ਏਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਰੌਲ-ਘਚੌਲਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੱਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਬਹਿਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਸਰੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਓਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤਸਲੀਮ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅੜਿੱਕਾ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ।

ਜੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਗਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜਚੋਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਠੁੰਮ੍ਹਣੇ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੋਂ ਗ਼ੁਰੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ (ਮਸਲਨ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਹੀਦ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਤੂ-ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਰਨਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਲਦੀਪ ਨੱਈਯਰ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਸਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਨੇ-ਬਹਾਨੇ ਕਮੀਨੇ ਹਮਲੇ ਛੱਡਣੇ ਪੈਣਗੇ ਅਤੇ ‘ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ’ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨ, ਸਾੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਘੋਖ ਕੇ ਵਾਜਬ ਸੱਭਿਅਕ ਟਿੱਪਣੀ ਸਾਊ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਸੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ, ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਕ ਰਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦਾ ਯਥਾਸ਼ਕਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਚਨਬੱਧ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਲਈ ਵੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਨਹੀਂ।

ਸਾਰੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਨਿਰਪੱਖ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਨਿਸੰਗ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਸਾਰ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਮਨ ਚਾਹੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਆਸ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇੱਕ ਮਨ ਇੱਕ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ ਦੇ ਸਾੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਸਲੇ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਦੁਬਿਧਾ ਤਿਆਗ ਦੇਣ। ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਿਖਤ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਨੋਰਥ ਕੇਵਲ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ‘ਮਨੁ ਸਚ ਕਸਵੱਟੀ’ ਲਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਿਰਣੇ ਕਰ ਸਕਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕੇ :

ਡਗਮਗ ਛਾਡਿ ਰੇ ਮਨ ਬਉਰਾ ।।
ਅਬ ਤਉ ਜਰੇ ਮਰੇ ਸਿਧਿ ਪਾਈਐ ਲੀਨੋ ਹਾਥਿ ਸੰਧਉਰਾ ।।1।। ਰਹਾਉ ।।
(ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ.ਗੁ.ਗ੍ਰ.ਸਾ. 338)

ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਛਵੀ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸ ਕਤਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਅਸਲ ਜੰਗ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੇ ਸਾਧੂ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਇਆ ਸੀ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਿਤ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਡੀ ਚੋਟੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਸਤਕ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਹੁ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਮ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਵਿਚਾਰ ਕੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਿਖੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅਕੱਟ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਣੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋੜ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਏਸ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਪੈਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਤੋਂ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ (ਬੁੱਤ ਆਦਿ) ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇ ਕੀ ਲਾਹਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਅਪਣਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਧੱਕੇ ਨਾਲ, ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਨਾਸਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਲਟਕਾਉਣ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ?

ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਿੰਦੂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਪੈਟਰੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ‘ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ’ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝਦੇ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੋੜ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਏਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਰਣੋਪਰੰਤ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੱਟੜਵਾਦ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਂਗਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਹਾਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਤਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਿਆਂ ਏਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਠੁੰਮ੍ਹਣਿਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਏਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੋਪੀ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੋਨੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਸਨ।

ਏਹੋ ਵਿਡੰਬਨਾ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਚਿੰਤਕ, ਲੇਖਕ, ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਕਸਦ-ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਤਿਤ ਸਰੂਪ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਇਜ਼ਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉਹ ਤਰਕ, ਤੱਥ, ਦਲੀਲ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰਦੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ਤੇਲੀ ਉਇ ਤੇਲੀ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੋਹਲੂ’ ਵਾਲਾ ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਮਲ ਹੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨ ਨਾਲੋਂ ਧੱਕਾ, ਧੌਂਸ, ਗਾਲੀ-ਗਲੋਚ, ਮਿਹਣੇ-ਤਾਅਨੇ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ-ਅਰਥੀਆਂ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ੈਸਿਸਟ ਹਰਬੇ ਵਰਤ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸੱਚ ਪੱਲੇ ਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਏਹੋ ਕੁਝ ਹੀ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਡਾਇਰੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਨਕਲ ਕੀਤੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੇਖਾਂ ਇਤਿਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੇ ਕਦੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਦਸਤੂਰ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਵਾਕਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਏਂਨੀਆਂ ਕੁ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੋ, ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫੁੱਟ-ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਏਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹਨਾਂ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਕੁ ਹੋਰ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ, ਚੰਦ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ।

ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਨਾਵਾਕਫ਼ ਲੋਕ ਇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਏਸ ਨੂੰ ਥੋਥਾ ਨਿਰਾਰਥਕ ਯਤਨ ਹੀ ਜਾਣੇਗੀ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਬਲ ਹੈ ਕੇਵਲ ਏਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜੇਲ੍ਹ ਡਾਇਰੀ’ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਤਸਵੀਰ ਛਪੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਉੇਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖ਼ਤ, ਕਸੂਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਬਿਆਨ, ਸਿੱਖ ਰਹੁ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਛਲਾਵੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਸੇ ਉੱਤੇ ਲਕੀਰ ਫੇਰ ਕੇ ਸੁਖਸਾਗਰ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਨਾਸਤਕ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਨਾ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਦਾ ਮਹਿਲ ਉਸਾਰਨ ਬਰਾਬਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?

ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਹੈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮੁਕੰਮਲ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸਮਗਰੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਮੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਹ ਕੁ ਸਫ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿੜਕ ਕੇ ਉਸ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੇਧਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਇਹਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਧਾਰਨੀ ਸੀ, ਬੇਹੱਦ ਜ਼ੋਖਮ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ।

ਏਸ ਤਰਕ ਨੂੰ ਰਤਾ ਕੁ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰੀਏ! ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੌਲਿਜ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨੇਊ ਧਾਰੀ ਕੱਟੜ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ-ਕਈ ਪਾਠ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਦੇ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਲੈ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪਠਨ, ਮਨਨ, ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਉਹੀ ਦੋ ਸਾਲ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਉਲੰਘ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਓਨੀਆਂ ਕੁ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਫ਼ੇਰ ਏਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਕੱਢਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ-ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਰੜੇ 1947 ਦੀ ਮੁਲਕੀ-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਦਰ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਸਨ। ਜੇਲ੍ਹ ਨੇਮਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਬਚਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੋ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਓਨੀਂ ਕੁ ਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਠੋਸਣੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਫ਼ੇਰ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਵੱਲ ਮੋੜੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੜਿੱਕੇ ਨੂੰ ਉਲੰਘ ਕੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ। ਕੀ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚ ਏਨਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਠਰ੍ਹੰਮਾ, ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਹਲੀਮੀ ਹੈ? ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਏਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਸਹਿਲ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਉਹ ਬੈਕਿਊਨਿਨ ਭਗਤ ਨਿਹਲਿਸਟ (ਸਰਵਨਾਸ਼ੀ) ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸੀ। 1928 ਤੱਕ ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭਾ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸੋਚ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਕੌਂਗਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ 19, 20 ਅਕਤੂਬਰ 1929 ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਸੰਦੇਸ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ, ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਕੌਂਗਰਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਖਿੱਚ ਧੂਹ ਕੇ, ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਲੇ, ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਲ ਕੁ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ - ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਿਹਾਈ (ਅਕਤੂਬਰ 4, 1930) ਤੱਕ - ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਆਪਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਾਂ। 23 ਸਾਲ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਜਾਪਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਏਸ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ; ਅਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਜੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਭਲਾ ਮਾਰਕਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਹਿੱਸਾ ਆਵੇਗਾ? ਖ਼ੈਰ! ਇਹ ਮਸਲਾ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਾੜ ਕੇ ਬੌਧਿਕ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨੇ ਹੋਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀ? ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦੋ, ਤਿੰਨ ਸਮਾਂ-ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੌਂਗਰਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਰਹੇ। ਕੀ ਸੁਖਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਅੰਤਮ ਪੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਿਲ਼ੇ ਏਸ ਤੱਥ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੇ ਲੇਖ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ਼ਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਮਨੂੰਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੂੰ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਸੀ। ਕਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲ਼ੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਸੀ। ਸਭ ਕਾਸੇ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਅਜੇ ਗੰਭੀਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ (?) ਨਾਸਤਕ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ, ਹਵਾਈ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ - ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਤਰਕਸੰਗਤ ਜਾਂ ਨਿਆਂਪੂਰਣ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ।

ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚਵਾਨ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕੌਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮੋਢੀ ਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹ ਜਮਾਤ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ ਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲ ਅੰਤਮ ਮਕਸਦ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜ ਠੋਸਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕੌਂਗਰਸੀ ਗੌਰਵ ਵਧਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੀ ਸਮਝੇ? ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਇਹੋ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਚੌਰਾ-ਚੌਰਾ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੜਤਾਲ ਵਾਪਸ ਲਏ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਉਪਲਭਧ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚ ਕੇ ਉਪਰੋਕਤ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਏਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ ਸਿਰਦਾਰ ਦੀ ‘ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ’ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਤਰਕ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆਖ਼ਰ ਤੱਕ ਕੌਂਗਰਸ ਨਾਲ ਪੱਕੀ-ਪੀਢੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਾਰਚ 5, 1931 ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਫਾਂਸੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਕੇਵਲ 17 ਕੁ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ) ਹੀ ਸੁਖਦੇਵ ਕੌਂਗਰਸ ਨਾਲੋਂ ਕਤਈ ਨਾਤਾ ਤੋੜਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਹਰੂਮ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕੌਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਸੀਹਾ ਤਸੱਵਰ ਕਰਨ? ਫ਼ੇਰ ਸੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਤਕਰੀਬਨ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਿੰਬ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ-ਮਰਿਯਾਦਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਚੰਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ‘ਲਿਖਤਾਂ’ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਠੋਸਿਆ ਸ੍ਰੀ ਭੀਮ ਸੈਨ ਵਿਦਿਆਲੰਕਾਰ ਦਾ ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਨ ਸਬੰਧੀ ਮਸਲੇ’ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਪਿਆ ਲੇਖ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ 1933 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਸ ਵਿੱਚ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਵਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ 1911 ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਸਮੂਹ”ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਏਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਗੌਰਵ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਹਜ਼ੂਰ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ‘‘ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ’’” ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ‘‘ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ’’” ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਚਨ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਤਉ”ਦੀ ਥਾਂ ਤੋਹੇ”ਆਦਿ ਵਰਤੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਹਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਣ”ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਘਿਰਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟ੍ਰੀਯ ਸਵੱਯਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਬਣ ਜਾਣ”ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ,.... ਨਾ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੀ, .... ਲਿੱਪੀ ਦੀ ਅਪੂਰਨਤਾ,.... ਜੁੜਵੇਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਹਲੰਤ ਨ ਲਿਖ ਸਕਣ”ਦੀਆਂ ਥੋਥੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਣ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਲਿਪੀ ਤਾਂ ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਅਪੂਰਣ ਹੈ। ... ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤਾਂ ਹਿੰਦੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ”ਆਦਿ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬੇ-ਸਿਰ-ਪੈਰ ਤਰਕ ਹਨ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਲਿਖਤਾਂ”ਦੀ ਜਿਲਦ ਉੱਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਕਿ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਵੀ ਫ਼ਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੇਸ ਰੱਖ ਲਏ ਸਨ ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸਬੱਬ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 70 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰ ਏਸ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਆਖ਼ਰੀ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਏਨਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਲਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਏਨਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਏਨੀਂ ਚੰਗੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਸੀ.ਆਈ. ਡੀ. ਦਾ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਉਸ ਨਾਲ ਫ਼ੋਟੋ ਖਿਚਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਜੇ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸੀ ਤਾਂ ‘ਅਸਲ’ ਤਸਵੀਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਨਹੀਂ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਏਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛੇ-ਛੇ ਇੰਚ ਲੰਬੇ ਕੇਸ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੰਦਰਾਂ-ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੰਡਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਪੱਖੋਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਅਹਿਮ ਹਸਤੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੰਘ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਰੱਤ ਹਨ। ਭਾਈ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਆਪਾ ਵਾਰੂ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਨਿਰਭੈ ਸਿੱਖ ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਰੂਹਾਨੀ ਤੇ ਸਮਾਜੀ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੇਵਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਖ਼ੈਰ! ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੁਝ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਾਜਬ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਏਸ ਸ਼ੋਰੋ-ਗੁੱਲ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਈ।

ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਕੱਲ੍ਹ ਨਵੇਂ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਅੱਜ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਅਤੀਤ ਦਾ ਖੰਡਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ, ਲਾਲ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਤਾਂ ਵੱਖਰੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ, ਮਾਰਕਸਇਜ਼ਮ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਆਂਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧ-ਵਧ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਪਾਈ। ਇਹ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ ਕਿ ਏਸ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਵੇਂ-ਨਰੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਤਾਂ ਏਥੇ ਉਹੋ ਕੋਝ ਰਹਿ ਜਾਏਗਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਜਿਗਰ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਪਾ ਕੇ ਨਵਿਆਇਆ ਸੀ। ਅੰਤ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ, ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੁੱਖ ਇਹਨਾਂ ਬੇਕਿਰਕ ਹੋ ਕੇ ਛਾਂਗ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਬੂਈਆਂ, ਜੋ ਇਹ ਬੀਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਏਸ ਧਰਤੀ ਨੇ ਨਾ ਕਬੂਲੀਆਂ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ੍ਹੜੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਯੁੱਧ ਨੰਗੇ ਧੜ ਹੀ ਲੜਨੇ ਪਏ। ਇਹ ਚਿੰਤਕ ਨਾ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਸਕੇ ਨਾ ਪਿੱਛੇ; ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਡੂੰਘੀ ਨਜ਼ਰ ਵੇਖੇ ਗਏ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਧਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਤਰਕ ਇਹਨਾਂ ਕਈ ਘੜੇ, ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਘੜੇ - ‘‘ਅਗਦੁ ਪੜੈ ਸੈਤਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ’’ - ਪਰ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਨਾ ਜੂਝੇ। ‘‘ਕਚਾ ਰੰਗੁ ਕਸੁੰਭ ਕਾ ਥੋਥੜਿਆ ਦਿਨ ਚਾਰਿ’’”ਦੇ ਲੜ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਬੜਬੋਲੇ ਸਦੱਸਯ ਦਾ ਐਲਾਨ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ. ਤੋਂ ਡਿਸਮਿਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਏਸੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਇਉਂ ਹੋਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਹਿਤਾਂ, ਸਿੱਖੀ, ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਜੋ ਵੀ ਹਨੇਰੀ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤਰ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੁੱਠੀ ਹੈ, ਏਸੇ ਕੁਲਹਿਣੇ ਟਿੱਬੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠੀ ਹੈ। ਸਿਰਦਾਰ ਬਾਰੇ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣਾ ਧਰੁੰਦਰ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ਼ ਆਰਾਮ ਕੀਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਸਿਦਕਦਿਲ਼ੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੱਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੇਸ਼-ਹਿਤ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਦਾ, ਲਈ ਜੂਝਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਿਦਵਤਾ ਪੱਖੋਂ, ਸਿਦਕ ਪੱਖੋਂ, ਭਵਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਪੱਖੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟੋਲੇ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਉਸ ਸਿਰਦਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦੀਆਂ ਵੀ ਪਾਸਕੂ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ ਤੋਲਣ, ਪਰਖਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖਣ ਤਾਂ ਜਾਣਨ। ਪਰ ਫ਼ੇਰ ਵੀ ਸਿਰਦਾਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਕੋਰਟ-ਕਚਿਹਰੀਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ, ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਰੌਂਅ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਹੋਏ ਧੱਕੇ ਦੀ ਜੋ ਗੂੰਜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤੂਤੀ ਦੀ ਸੁਰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀ।

ਸਿਰਦਾਰ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰਾ ਸੀ, ਇਹਨਾਂ ਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪਉੜੀਆਂ ਲਾਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਨਵੇਂ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹਿਤ ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਕਾਰਣਾਂ ਕਾਰਣ ਕੀਤੇ ਕਤਲ ਦੀ ਝੂਠੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਹਜ਼ੂਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਸਤਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ’ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਉਰਦੂ ਅਨੁਵਾਦ ਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਜੁੱਗੋ ਜੁੱਗ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼, ਧਰਮ-ਰੱਖਿਅਕ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਰਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਲਕਬ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹਨਾਂ ਜ਼ਰਾ ਸੰਗ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਖ਼ਾਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵੱਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਕੀ ਜਾਣਨਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਕੇਵਲ ਇਸਾਈ ਮਤ, ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਖ਼ੁਦ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰ ਲੈਣ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਕ ਅਕੀਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਬਲੀ ਵਰਤ ਕੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਡਾਕੇ ਆਖ਼ਰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਰੌਂਅ ਬਣਾਉਣਾ ਲੋਚਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕੀ-ਕੀ ਸੁਪਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰਦਾਰ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ‘ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ’ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਰਮਜ਼ਾਂ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਭ੍ਰਾਤਰੀਭਾਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਿਰਦਾਰ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਸਿਰਦਾਰ ਦੀ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਚੋਂਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਕਦੇ ਦਿੱਸੇ ਹੀ ਨਹੀਂ? ਏ. ਜੀ. ਨੂਰਾਨੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਚੜ੍ਹ ਜਾ ਬੇਟਾ ਸੂਲੀ ਭਲੀ ਕਰੇਂਗੇ ਰਾਮ, ਨੇ ਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧੱਕਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਫੇਰ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੋਗੇ?

ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਮੀਨੀ ਹਰਕਤ ਜਿਸ ਨੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਸਤਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਏਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬਿੰਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਖ਼ਰ ਆਈਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਅਕੀਦਿਆਂ ਤੱਕ।

ਲੈ ਦੇ ਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਅਕੀਦਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰੂਪਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਜਾਣਨਾ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਥਾਪਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਗੁੰਮਨਾਮ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਨੱਥੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤਿਆਰ ਹੈ ਪਰ ਏਥੇ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰੰਸ਼ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਏਨੀਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਲਈ ਤਾਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਕੁ ਸੌ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਪਾਉਗੇ ਕਿ ‘ਇਹ ਲੇਖ ਫ਼ਲਾਨੇ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ’। ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਖ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲ ਗੁੱਝੀਆਂ ਸੈਨਤਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦਾ ਬੋਝ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੱਲੜੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਕੂਕਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਯਕੀਨਨ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕਈ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਆਦਮੀ ਕੋਲ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਰਿਹਾ, ਕਿਸ ਕੋਲੋਂ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਆਦਿ। ਏਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਵੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਸਹੀ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਮਗਰੀ ਛਾਪਣ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਕੀਮ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸੰਪਾਦਕ ਚਾਹੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਹ ਅਖਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ (ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਏਸੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਦੋਨਾਂ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਕਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ। 14 ਨੰਬਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਸੋਮਾ ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ”ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅਜਬ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੇਂ ਵੀ ਲੇਖ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਆਦਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਖੇ ਦੱਸੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੈਂਸਰ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਰਾਜਿੰਦਰ ਨਾਥ ਲਹਿਰੀ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅਤੇ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਸਹਿਮਤ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਦੇਸੀ ਸੰਮਤਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੀ ਜਾਤ ਅਰੋੜਾ”ਹੋਣ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਅਕੀਦਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰੂਪਣ ਲਈ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੀ ਵਰਤਣੇ ਜਾਇਜ਼ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਗੁਰੂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਤਾਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ। ਉਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸੋਚ ਕਦੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਬੈਕਿਊਨਿਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਿਹਲਇਜ਼ਮ, ਅਨਾਰਕਿਸਟ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ, ਕਦੇ ਸੋਸ਼ਲਇਜ਼ਮ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕੌਂਗਰਸ, ਕਦੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੰਕਮਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂਅ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।

ਏਹੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹਨਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1928 ਤੱਕ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਆਖਣ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਗ਼ੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੂੰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਫ਼ੇਰ ਕੱਟੜ ਆਰੀਯਾ ਸਮਾਜੀ; ਸ਼ਾਕਤ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੋਂ ਕਾਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਲਾਲ ਖੁਆ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨਾਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ?” ਲਿਖਤ ਮੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਧਾਰਮਕ ਅਕੀਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਕਿੱਥੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਸ ਕੋਲ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਸਲ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਜਾਂ ਸੀ ਆਦਿ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜੁਆਬ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 5, 6 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਏਸ ਲੇਖ ਦੀਆਂ ਬਚਕਾਨਾ ਦਲੀਲਾਂ ਕਿਸੇ ਅਨਾੜੀ ਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜਨਾ ਧਰਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ। ‘‘ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ।। ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ।।’’” ਅਤੇ ‘‘ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ’’” ਸੱਚੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ।

ਏਸ ਲੇਖ ਦਾ ਆਧਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨਹੀਂ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਏਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੇ ਲਫ਼ਜਾਂ ‘ਜੈਸੇ ਉੜਿ ਜਹਾਜ਼ ਕਾ ਪੰਛੀ, ਫਿਰਿ ਜਹਾਜ਼ ਪਰ ਆਵੇ’ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਸੰਕੇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੇਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਮਝਣਾ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਏਸ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਤਾਅਨੇ-ਮਿਹਣਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫ਼ੇਰ ਏਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਅਖ਼ੌਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਪੱਖ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਨਿਹਾਇਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੜਾ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲ ਸਵਾ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।

ਏਸ ਲੇਖ ਦਾ ²ਉਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਦਾਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਖਰ੍ਹਵੇ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਾਲੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਛਵੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਸਲ ਹਿਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਗਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਘਾੜਨਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਾਂ ਤੱਤ-ਵੇਤਾ, ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਸਿਰਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਅਬੋਧ”ਬਾਲਕ ਜਾਣਿਆ ਸੀ। ਏਵੇਂ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਵਾਜਬ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਮਾ ਰਹੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ ਏਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਮਾਖਿੳਂ ਮਿੱਠੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੈ :

ਫਰੀਦਾ ਜੇ ਜਾਣਾ ਤਿਲ ਥੋੜੜੇ ਸੰਮਲਿ ਬੁਕੁ ਭਰੀ ।।
ਜੇ ਜਾਣਾ ਸਹੁ ਨੰਢੜਾ ਤਾਂ ਥੋੜਾ ਮਾਣੁ ਕਰੀ ।।
---00---
*ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆੱਵ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ